Sworznie, tuleje i łożysko wieńca obrotu pracują pod ogromnym obciążeniem, często w błocie, pyle i wodzie. Gdy zabraknie na nich smaru, zużycie przyspiesza: pojawiają się luzy na osprzęcie, owalizacja otworów i zatarte tuleje, a naprawa kończy się roztaczaniem i tulejowaniem. Centralne smarowanie do koparki i ładowarki ma temu zapobiegać: podaje niewielkie dawki smaru automatycznie, w trakcie pracy, do wszystkich podłączonych punktów. Poniżej wyjaśniamy, jak taki układ jest zbudowany, jakie są jego rodzaje, co się w nim psuje i jak go obsługiwać.
Po co centralne smarowanie i które punkty obsługuje
Smar w przegubie nie tylko zmniejsza tarcie. Świeża porcja wypycha z węzła zanieczyszczenia i wodę, tworząc kołnierz uszczelniający przy krawędzi tulei. Przy ręcznym smarowaniu raz na zmianę przegub dostaje dużo smaru naraz, który potem stopniowo się wyciska, a pod koniec zmiany pracuje prawie na sucho. Układ centralny dawkuje mało, ale często, więc film smarny jest stały.
W koparce gąsienicowej lub kołowej układ obsługuje zwykle:
- sworznie stopy wysięgnika i siłowników wysięgnika,
- sworznie ramienia i siłownika ramienia,
- kinematykę łyżki (łączniki, wahacz, sworzeń siłownika łyżki),
- łożysko wieńca obrotu, a w niektórych wersjach także uzębienie wieńca,
- w koparkach kołowych dodatkowo przeguby podpór, lemiesza i zwrotnice.
W ładowarce kołowej typowe punkty to przegub skrętu ramy, sworznie siłowników skrętu, ramiona i kinematyka Z lub równoległa, sworznie łyżki oraz łożyska wahliwej osi. Sworznie samej łyżki lub szybkozłącza często podłącza się osobnym przewodem lub zostawia do smarowania ręcznego – warto sprawdzić to w swojej maszynie.
Rodzaje układów: progresywne i jednoliniowe
Układ progresywny
W maszynach budowlanych najczęściej spotyka się układ progresywny. Pompa tłoczy smar do rozdzielacza głównego, a ten do rozdzielaczy wtórnych przy grupach punktów. W rozdzielaczu progresywnym tłoczki pracują kolejno: każdy następny ruch jest możliwy dopiero wtedy, gdy poprzedni wypchnie dawkę do swojego wylotu. Zaleta to łatwa kontrola – jeśli rusza się czujnik lub trzpień kontrolny jednego tłoczka, cały rozdzielacz działa. Wada: zablokowanie jednego wylotu zatrzymuje cały rozdzielacz i wszystkie punkty za nim.
Układ jednoliniowy
W układzie jednoliniowym pompa podnosi ciśnienie w jednej magistrali, do której podłączone są dozowniki (pompki dozujące) przy każdym punkcie. Po osiągnięciu ciśnienia dozowniki podają ustaloną dawkę, następnie zawór odciążający zrzuca ciśnienie i dozowniki ładują się na kolejny cykl. Zablokowanie jednego punktu nie odcina pozostałych, ale trudniej wykryć, który punkt nie dostaje smaru. W dużych maszynach górniczych stosuje się też układy dwuliniowe.
Producenci
Na rynku dominują systemy Willy Vogel i Lincoln (obie marki należą dziś do grupy SKF) oraz Groeneveld i Beka. Liebherr montuje w swoich koparkach i ładowarkach fabryczne centralne smarowanie we własnym wykonaniu lub opartym na komponentach tych producentów. W maszynach Volvo spotyka się zarówno układy fabryczne, jak i doposażeniowe, najczęściej Lincoln lub Groeneveld. Przy wymianie części trzeba więc ustalić nie markę maszyny, a producenta i typ pompy oraz rozdzielaczy.
Budowa układu
- Pompa ze zbiornikiem – najczęściej elektryczna, 12 lub 24 V, z mieszadłem i elementem pompującym (jednym lub kilkoma). Ma zawór bezpieczeństwa i króciec do napełniania.
- Rozdzielacze – progresywne bloki z tłoczkami lub dozowniki w układzie jednoliniowym.
- Przewody – sztywne lub elastyczne linie główne i przewody do punktów, ze złączkami wkręcanymi w miejsce kalamitek.
- Sterownik – osobny timer lub funkcja w komputerze maszyny; ustala czas pracy pompy i przerwy, często liczy cykle wyłącznie przy włączonym silniku. Może mieć czujnik niskiego poziomu smaru i czujnik cyklu na rozdzielaczu.
Kompletne zestawy do konkretnych maszyn mamy w sklepie, np. centralne smarowanie do koparki Liebherr R924C, zestaw do Liebherr R906LC, centralne smarowanie Liebherr R904C czy układ Liebherr 10354210. Jeśli nie wiesz, czy zestaw pasuje do Twojej maszyny, podaj model i numer seryjny – sprawdzimy.
Typowe awarie i objawy
Zapowietrzenie
Najczęstsza przyczyna to dopuszczenie do opróżnienia zbiornika albo napełnianie go od góry łopatką, z pęcherzami powietrza. Pompa pracuje, ale nie buduje ciśnienia, a sworznie są suche. Rozwiązanie: napełniać przez króciec z filtrem, a po opróżnieniu odpowietrzyć element pompujący i linię główną, odkręcając przewód przy rozdzielaczu aż do wypływu smaru bez pęcherzy.
Zablokowany rozdzielacz
Typowy objaw w układzie progresywnym: smar wycieka z zaworu bezpieczeństwa pompy, a żaden punkt za danym rozdzielaczem nie jest smarowany. Przyczyną bywa zgnieciony przewód, zatarty sworzeń, zanieczyszczony smar albo zbyt gęsty smar zimą. Diagnozuje się to, odkręcając kolejno wyloty rozdzielacza i uruchamiając cykl – gdy po odkręceniu danego wylotu rozdzielacz rusza, problem jest za nim. Zablokowany blok trzeba rozebrać i przepłukać lub wymienić.
Brak smaru na sworzniach mimo pracy pompy
Oprócz dwóch powyższych przyczyn sprawdź: urwane lub przetarte przewody (zwłaszcza na ruchomych odcinkach przy łyżce), uszkodzone złączki, niewłaściwe ustawienie sterownika po wymianie modułu i zużyty element pompujący. Dobrym nawykiem jest codzienne obejrzenie, czy przy krawędziach tulei widać świeży kołnierz smaru. Jego brak na stopie wysięgnika czy wieńcu obrotu to sygnał alarmowy – jak kończy się długie zaniedbanie wieńca, pokazujemy w materiale o zużytym wieńcu obrotu w Liebherr A906.
Usterki elektryczne
Pompa nie rusza: przepalony bezpiecznik, skorodowana wtyczka, uszkodzony timer lub silnik pompy. Sprawdza się to, wymuszając cykl przyciskiem testowym, a następnie mierząc napięcie na złączu pompy.
Dobór smaru i obsługa sezonowa
Układy centralne wymagają smaru o dobrej pompowalności. Latem zwykle stosuje się smary klasy NLGI 2, zimą NLGI 1, a w niskich temperaturach i długich instalacjach nawet 0 lub 00 – zawsze zgodnie z dokumentacją pompy i maszyny. Do mocno obciążonych sworzni wybiera się smary EP z dodatkiem stałych środków smarnych, o ile producent układu je dopuszcza. Nie mieszaj smarów o różnych zagęszczaczach (np. litowego z wapniowym lub polimocznikowym) – mogą tworzyć twarde osady i blokować rozdzielacze.
Przed zimą warto zmienić smar na rzadszy, skrócić przerwy między cyklami i sprawdzić przewody. Wiosną – przegląd po sezonie, wymiana uszkodzonych linii i kontrola, czy żaden punkt nie jest zablokowany. Przy wymianie sworzni lub tulei zawsze sprawdź drożność kanałów smarnych w nowych częściach.
Smarowanie ręczne a centralne – koszty
Ręczne smarowanie to kilkanaście–kilkadziesiąt minut przestoju dziennie i ryzyko pominięcia trudno dostępnych punktów, np. stopy wysięgnika. Układ centralny wymaga jednorazowego zakupu i montażu, a później jedynie uzupełniania smaru i okresowej kontroli. Zużycie smaru bywa podobne lub mniejsze, bo dawki są małe i regularne. Największa oszczędność leży jednak w trwałości: rzadziej wymienia się sworznie i tuleje, a osprzęt dłużej zachowuje luzy w normie. Pamiętaj, że centralne smarowanie nie zwalnia z kontroli – niesprawny, nieobserwowany układ potrafi zrobić więcej szkody niż smarowniczka w ręku operatora.
Montaż i serwis
Montaż zestawu wymaga poprowadzenia przewodów tak, by nie były zgniatane przy pełnym wychyle osprzętu, poprawnego podłączenia elektryki i ustawienia sterownika pod warunki pracy. Jeśli w Twojej maszynie układ nie działa lub chcesz go zamontować, skontaktuj się z nami – wykonujemy diagnostykę i naprawy maszyn różnych marek, także serwis koparek i ładowarek Volvo.
Najczęstsze pytania
Czy centralne smarowanie można zamontować w starszej koparce, która go nie miała?
Tak, układ można doposażyć. Trzeba dobrać pompę, rozdzielacze i przewody do liczby punktów smarnych oraz poprowadzić linie tak, żeby nie były zgniatane przy pełnym wychyle osprzętu. Najprościej jest wtedy, gdy dostępny jest zestaw dedykowany do danego modelu maszyny.
Jaki smar stosować w centralnym smarowaniu koparki?
Smar musi dobrze się pompować. Zwykle latem stosuje się klasę NLGI 2, a zimą NLGI 1 lub rzadszy, zawsze zgodnie z dokumentacją pompy i maszyny. Nie należy mieszać smarów o różnych zagęszczaczach, bo mogą blokować rozdzielacze.
Dlaczego smar wycieka z zaworu bezpieczeństwa pompy centralnego smarowania?
W układzie progresywnym najczęściej oznacza to zablokowany rozdzielacz lub przewód za nim, np. przez zatarty sworzeń, zgnieciony przewód albo zbyt gęsty smar. Blokadę lokalizuje się, odkręcając kolejno wyloty rozdzielacza podczas wymuszonego cyklu.
Czy części Vogel pasują do centralnego smarowania w maszynach Liebherr i Volvo?
Zależy to od tego, jaki układ jest zamontowany w konkretnej maszynie, a nie od jej marki. Przed zamówieniem części trzeba ustalić producenta i typ pompy oraz rozdzielaczy, najlepiej z tabliczki znamionowej lub numeru katalogowego.
Co zrobić, gdy pompa centralnego smarowania pracuje, a sworznie są suche?
Najczęstsze przyczyny to zapowietrzenie po opróżnieniu zbiornika, zablokowany rozdzielacz, urwany przewód lub zużyty element pompujący. Trzeba odpowietrzyć pompę i linię główną, a potem sprawdzić drożność rozdzielaczy i przewodów do punktów.
